مشاوران روشنگر فردای ایرانیان بنیانگذار دوره MBA یکساله حرفه ای در سازمان آموزش فنی حرفه ای و mini MBA در ایران
تماس با ما مقالات مدیریتی نمایندگی ها گالری فیلم و عکس ثبت نام اتاق اساتید محصولات و خدمات صفحه اصلی

 
 


MBA یکساله مشاوران دوره های مدیریت  MBA دوره

ردیف‌های موسیقی ایرانی

جوهره اصلی موسیقی کلاسیک ایرانی را که قدمتی هزار ساله دارد باید در ردیف های مختلف موسیقای به ارث رسیده از استادان این هنر جستجو کرد. « رپرتوار موسيقي كلاسيك ايراني، همراه با نظم و ترتيب سنتي آن،» ردیف نامیده می شود

ردیف‌های موسیقی ایرانی

جوهره اصلی موسیقی کلاسیک ایرانی را که قدمتی هزار ساله دارد باید در ردیف های مختلف موسیقای به ارث رسیده از استادان این هنر جستجو کرد. « رپرتوار موسيقي كلاسيك ايراني، همراه با نظم و ترتيب سنتي آن،» ردیف نامیده می شود. برخلاف رپرتوار موسیقی کلاسیک غربی، که هر بخش آن را آهنگ ساز خاصی ساخته است و به همان صورتی که در آغاز تصنیف شده اجرا می شود، ردیف مجموعه ملودی های سنّتی است که نوازندگان و موسیقیدانان در زمان های گوناگون جمع آوری کرده اند. بسیاری از این ملودی ها به مایه های موسیقی شهری و روستائی باز می گردد هرچند با گذشت زمان منشأ و خاستگاه آنها فراموش شده است.

ملودی های موسیقی ایرانی از اواسط قرن سیزدهم هجری شمسی تحت عنوان ردیف نظم و ترتیب یافتند و راه تدریس موسیقی ایرانی را که رونقی تازه گرفته بود هموار کردند. پیش از این تاریخ هر موسیقیدانی مجموعه ای از ملودی ها را به خاطر داشت و از آنها در اجرا یا تعلیم شاگردانش بهره می جست. کهن ترین ردیف ها ساخته دو استاد بزرگ موسیقی ایرانی میرزا عبدالله و آقا حسینقلی است. این دو برادر همه عمر با اعتقاد و پشتکاری بی نظیر به تدریس ردیف های خویش گذراندند و ارزنده ترین موسیقیدانان و نوازندگان نسل بعد از خود را تربیت کردند.

ردیف های استاد سه تار، میرزا عبدالله (1297-1222 هجری شمسی)، که حدود 250 قطعه (گوشه) است، در هفت مجموعة بزرگ (دستگاه: شور، ماهور، همایون، سه گاه، چهارگاه، راست پنجگاه و نوا) و پنج مجموعة کوچک تر و ساده تر (آواز: بیات ترک، افشاری، ابوعطا، دشتی و اصفهان) تنظیم شده. این نظم و ترتیب در تمام ردیف های بعدی نیز یکسان است. اما تعداد گوشه ها و نامگذاری آنها کم و بیش ممکن است متفاوت باشد. برای مثال استاد آوازِ قرن حاضر، محمود کریمی، ردیفی را با 145 گوشه به یادگار گذاشته که به نظر می رسد تاکنون بیشترین تعداد گوشه در هر ردیف آوازی است. سبب فزونی گوشه ها در ردیف تار و سه تار نسبت به آواز، آن است که ردیف تار و سه تار علاوه بر دارا بودن تمام گوشه های آوازی، گوشه هایی مختص به ساز نیز دارد، مانند چهار مضراب ها، رنگ ها و گوشه هایی مانند بسته نگار و مجلس افروز.

شکل گیری ردیف یا خانوادة موسیقی دانانی شروع می شود که نوازندگان تار و سه تار بودند و از همین رو ردیف های اولیه بسیار وابسته و مأنوس با خصوصیات تکنیکی این دو سازاند. افزون براین، چون روش استفاده از مضراب در سه تار اهمیّت بسیار دارد، ملودی های ردیف – که در اصل بیشترشان مختص آواز است – در ترکیب با سازهای مضرابی و تحت تأثیر تکنیک آنها نظم بیشتری یافتند. این ملودی ها به دست موسیقی دانانی متبحر – که روشی هدفمندانه در جمع آوری ملودی ها به کار می بردند و طبعی ظریف داشتند – به صورت بسیار دقیق و حساب شده در قالب یک موسیقی جدی و سامان یافته ریخته شد.

پیدایش ردیف به عنوان وسیله ای برای آموزش و زمینه ای برای انتقال موسیقی، نوعی دگرگونی انقلابی در جامعة موسیقیدانان آن زمان بود. هر گوشه ردیف نامی خاص و شخصیتی مختص به خود دارد. منشأ پیدایش گوشه ها مختلف اند: برخی از آنها مثل درآمدها، نقش مایگی (مُدال) دارند و به نظر می رسد از سیستم های مقامی موسیقی هنری مشتق شده باشند. انواع دیگر گوشه ها فقط از راه ملودی خاص خودشان شناخته می شوند. خاستگاه این گوشه ها می تواند انواع موسیقی روستایی، شهری و مذهبی (مانند تعزیه و امثال آن) یا موسیقی دراویش و حماسی (مانند نقالی و موسیقی زورخانه و امثال آن) باشد.

اولین کسانی که به نوشتن ردیف همت کردند غلامرضا مین باشیان (شاگرد و جانشین آلفرد لومر فرانسوی، مربی موسیقی نظام در مدرسة دارالفنون)، مهدیقلی هدایت و علینقی وزیری بودند. اولین ردیف چاپ و منتشر شده، ردیفی است که به همت موسی معروفی به خط نت نوشته شده است و توسط وزارت فرهنگ و هنر در سال 1342 به چاپ رسیده است. این کتاب چون با ادغام چند ردیف تألیف شده است، گوشه های تکراری زیاد دارد و به همین علت، حجم آن بیشتر از حد متعارف است. در دهه 1350، ر دیف هایی توسط استادانی چون شهنازی، برومند، هرمزی، فروتن، دوامی و کریمی بر روی نوار ضبط شده و اکنون به صورت آثار و مدارکی گرانبها در دسترس پژوهشگران قرار گرفته است. به یمن کوشش های بسیاری که از روزگار میرزا عبدالله تاکنون در حفظ و اشاعة این نغمه ها، درقالب نظمی به عنوان ردیف صورت گرفته، امروز چندین روایت ضبط شده و به نت درآمده، بسان گنجینه هائی از موسیقی ایرانی، در دسترس پویندگان و هنرمندان است.

دستگاه ماهور
دستگاه ماهور یکی از گسترده‌ترین دستگاه‌های موسیقی ایرانی است و در ردیف‌های گوناگون در حدود ۵۰ گوشه دارد. دستگاه ماهور به علت حالت و ملودی روانی که دارد اغلب به صورت موسیقی شاد در جشن ها و اعیاد نواخته می‌شود. این دستگاه دارای گوشه‌های متنوعی است که با مقام های کاملاً متفاوت در سه بخش بم، میانی و زیر اجرا می‌شود. ناگفته نماند تمام گوشه‌ها به وسیلهٔ فرود به درآمد رجعت می‌کنند.

ماهور «دو»
ماهور دو، ماهوری است که گام آن از دو شروع می‌شود. یعنی نت شاهد آن دو می‌باشد و در تار وسه‌تار با کوک «دو-سل-دو-دو» نواخته می‌شود. در ماهور دو همه پرده‌ها همنام نت‌ها هستند یعنی به ترتیب دو – ر – می‌– فا - سل – لا - سی – دو. به بیان دیگر ماهور دو همانند گام ماژور دو در موسیقی کلاسیک است.

ماهور «ر»
برای ویلن و کمانچه معادل آن ماهور «ر» می‌باشد که شاهد آن نت «ر» است و نت «دو» نیز دیز می‌شود.

گوشه‌های اصلی و زیر مجموعه‌های آنها
1. درآمد : ( نت شاهد آن نت اول گام است یعنی «دو»)

2. گوشه گشایش(داد) : ( نت شاهد آن نت دوم گام است یعنی «ر»)

3. گوشه شکسته : ( نت شاهد آن نت پنجم گام است یعنی «سل»)

4. گوشه دلکش : ( نت شاهد آن نت پنجم گام یعنی سل است )

5. گوشه عراق : ( نت شاهد آن نت هشتم گام یعنی دو است )

6. گوشه راک: (شاهد و ایست آن نت دو یک اکتاو بالاتر از شاهد و ایست درآمد است)

7. گوشه فیلی: (شاهد آن فاصله درست پنجم بالاتر از درآمد یعنی «سل» می‌باشد و ایست آن می کرن که البته درصورت بازگشت به ماهور ایست آن مطابق با ایست ماهور خواهد بود)

گوشه‌های ضربی
1. کرشمه

2. مجلس افروز

3. خسروانی

4. چهار پاره

5. زنگوله

نام گوشه و رنگ ها
1. درآمد

2. کرشمه

3. آواز

4. مقدمه داد

5. داد

6. مجلس افروز

7. خسروانی

8. دلکش

9. خاوران

10. طرب انگیز

11. نیشابورک

12. نصیرخوانی - توسی

13. چهارپاره - مرادخوانی

14. فیلی

15. ماهور صغیر

16. آذربایجانی

17. حصار ماهور - ابل

18. زیرافکن

19. نیریز

20. شکسته

21. عراق

22. نهیب

23. محیر

24. آشورآوند

25. اصفهانک

26. حزین

27. کرشمه

28. زنگوله

29. راک هندی

30. راک کشمیر

31. راک عبداله

32. کرشمه راک

33. سفیر راک

34. رنگ حربی

35. رنگ یک چوبه

36. رنگ شلخو

37. ساقی نامه

38. رنگ شهرآشوب

دستگاه شور
دستگاه شور، از دستگاه‌های موسیقی ایران است.

غالب آوازهایی که خواننده آموزش ندیده ایرانی می‌خواند در یکی از مایه‌های این آواز می‌گنجد، از این رو این دستگاه را مادر موسیقی ایرانی هم خوانده‌اند.

در میان دستگاه‌های ایرانی شور از همه بزرگ‌تر است. زیرا هر یک از دستگاه‌ها دارای یک عده آوازها و الحان فرعی‌ست ولی شور غیر از آوازهای فرعی دارای ملحقاتیست که هر یک به تنهایی استقلال دارد. آوازهای مستقلی که جزء شور محسوب می‌شود و هر یک استقلال دارد از این قرار است: ابوعطا، بیات ترک، افشاری و دشتی.

آواز بیات ترک در پرده‌های شور نواخته می‌شود و جزو ملحقات آن طبقه بندی می‌شود، ولی چون از نظر شنوایی حسی شبیه دستگاه ماهور ایجاد می‌کند، برخی قایل به طبقه بندی آن تحت دستگاه ماهور هستند.

در مکتب آوازی اصفهان آواز بیات ترک در مشتقات دستگاه ماهور به حساب می‌آید اما در مکتب تهران، مایه بیات ترک را جزء دستگاه شور به حساب می‌آورند.

مایه‌ها (متعلقات)
آواز ابوعطا
آواز دشتی (دشتستانی)
آواز افشاری
آواز بیات ترک
آواز بیات کرد - کردِ بیات نیز گفته می‌شود
گوشه‌ها
گوشه‌های ردیفی این دستگاه عبارت‌اند از:

1. درآمد اول

2. درآمد دوم

3. درآمد سوم: کرشمه

4. درآمد چهارم: گوشهٔ رهاب

5. درآمد پنجم: اوج

6. درآمد ششم: ملانازی

7. نغمهٔ اول

8. نغمهٔ دوم

9. رهاوی

10. زیرکش سلمک

11. ملانازی

12. سلمک

13. گلریز

14. مجلس‌افروز

15. عزال

16. صفا

17. بزرگ

18. کوچک

19. دوبیتی

20. خارا

21. قجر، فرود

22. حزین

23. شور پایین دسته

24. گوشهٔ رهاب

25. چهار گوشه

26. نشیب و فراز

27. مقدمهٔ گریلی

28. رضوی، حزین، ‌فرود

29. شهناز

30. قرجه

31. شهناز کت (عاشق‌کش)

32. رنگ اصول

33. گریلی

34. رنگ شهرآشوب

دستگاه سه‌گاه
دستگاه سه‌گاه، یکی از هفت دستگاه موسیقی ایرانی است.

این دستگاه تقریباً در همه ممالک اسلامی متداول است. این دستگاه بیشتر برای بیان احساس غم و اندوه که به امیدواری می‌گراید مناسب است. آواز سه گاه بسیار غم انگیز و حزن آور است.گوشه‌های مهم این دستگاه عبارت‌اند از: در آمد، مویه، زابل، مخالف، حصار، گوشه‌های دیگر مانند: آواز، نغمه، زنگ شتر، بسته نگار، زنگوله، خزان، بس حصار، معربد،پهلوی(رجز)،حاجی حسینی، مغلوب، دوبیتی، حزین، دلگشا، رهاوی، مسیحی، ناقوس، تخت طاقدیس، شاه ختایی(حدی)، مداین، نهاوند. آوازی است بی نهایت غمگین و ناله‌های جانسوز آن ریشه و بنیاد آدمی را از جا می‌کند و از راز و نیاز عاشقان دوری کشیده و از بیچارگی بی نوایان و ضعیفان گفتگو می‌کند ( روح الله خالقی- نظری به موسیقی).



البته حالت این دستگاه در همه جا ثابت نیست و بویژه در مخالف بسیار با شکوه‌است و حتی آهنگهای شادی آوری در سه گاه فراوان هستند

گوشه‌ها
گوشه های مهم دستگاه سه گاه عبارت‌اند از :

1. چهار مضراب

2. درآمد :که معمولاً همه دستگاه‌ها با گوشه‌ای به نام درآمد که نشان دهنده حالت دستگاه است آغاز می‌شود.

3. نغمه

4. كرشمه

5. كرشمه با مويه

6. زنگ شتر

7. زابل : بر درجه سوم گام تاکید دارد.

8. بسته نگار

9. مویه : که بر درجه پنجم گام تاکید می‌کند و حالتی مانند شور دارد .

10. مخالف :که بر درجه ششم گام تاکید دارد و حالت آن با سه گاه فرق دارد و می‌توان از این گوشه برای مرکب خوانی به اصفهان نیز استفاده کرد .

11. حاجي حسني

12. بسته نگار 2

13. مقلوب

14. نغمه ي مقلوب

15. حزين

16. مويه 2

17. رهاب

18. مسيحي

19. شاه خطايي

20. تخت طاقديس(تخت كاووس)

21. رنگ دلگشا

دستگاه چهارگاه
دستگاه چهارگاه، یکی از هفت دستگاه موسیقی ایرانی است.

این دستگاه، از نظر علم موسیقی یکی از مهم‌ترین و زیباترین مقامات ایرانی است. گام آن مانند شور و همایون، پایین رونده و مثل گام ماهور و اصفهان بالارونده می‌باشد، چرا که در دو حالت محسوس است. یعنی می‌توان گفت که این گام، مخلوطی از گام سه‌گاه و همایون است و اگر نت دوم و ششم گام ماهور را ربع پرده کم کنیم، تبدیل به چهارگاه می‌شود.

در گام چهارگاه همیشه دو علامت نیم پرده برشو و دو علامت ربعی فرو شو با هم وارد شده‌اند و فواصل درجات این گام نسبت به تونیک عبارت‌اند از: دو نیم‌ بزرگ، سوم بزرگ، چهارم درست، پنجم درست، ششم نیم بزرگ، هفتم بزرگ و هنگام، که دانگ‌های آن هم با یکدیگر برابرند. نت شاهد (تونیک) این دستگاه نیز در راست کوک «دو» است. حالت آغازین درآمدهای چهارگاه، با نت «لا» بسیار واضح و مشخص است و به این وسیله به راحتی می‌توان آن را از سایر گام‌ها تشخیص داد.

از میان مقامات ایرانی و به خصوص موسیقی مشرق زمین، شور، سه‌گاه و چهارگاه هستند که از این میان، مقام چهارگاه از همه مهم‌تر است. چهارگاه را گامی کاملاً ایرانی و خالص می‌دانند. این گام با گام بزرگ (ماژور) ارتباط دارد چرا که مانند گام بزرگ بالا رونده است. سوم بزرگ مانند گام بزرگ است (دانگ‌هایش مثل گام بزرگ (ماژور) مساوی بوده و فاصلهٔ آخر آنها نیم پرده است) و همین طور فاصلهٔ هفتم آن مانند هفتم گام بزرگ است و فاصلهٔ محسوس تا تونیک نیم پرده می‌باشد.

از طرف دیگر این چهارگاه با گام کوچک (مینور) نیز ارتباط دارد و به طریقی تمامی گام‌های مختلف در یک جا جمع شده‌اند و بهترین صفات هر گام را انتخاب کرده تا گام چهارگاه را با صفات عالی تشکیل دهد. گام چهارگاه هم از نظر آوایی و هم گوشه‌های مشترک، شباهت زیادی با گام سه‌گاه دارد.

چهارگاه در گوشه زابل، کمی به اوج می‌رود. این گوشه با وجود اینکه نت شاهد و ایست ثابتی ندارد، ولی از حالت ریتمیک و ضربی بالایی برخوردار است ولی از این نظر، هیچ وقت به پای گوشه مخالف نمی‌رسد. مخالف اوج زیبایی چهارگاه است. حصار گوشه‌ای است که در عین زیبایی، کمی از نظر کوک برای نوازندگان به خصوص سنتورنوازان، مشکل‌ساز می‌شود. زیرا برای اجرای این گوشه در ادامه ردیف چهارگاه، بایستی نت «فا» را دیز کوک کرد (البته در راست کوک). یعنی نت فا، نیم پرده زیر می‌شود. این گوشه تا حدودی معادلات چهارگاه را به هم می‌ریزد و برای اینکه بتوان به ادامه ردیف پرداخت، بایستی فرودی مجدد به درآمد داشته باشیم. گوشه منصوری نیز معمولاً پایان بخش دستگاه چهارگاه است. حالات کرشمه، بسته نگار، حزین و زنگ شتر، به زیبایی در تمام چهارگاه، خودنمایی می‌کنند.

آواز چهارگاه نمونه جامع و کاملی از تمام حالات و صفات موسیقی ملی ماست. چرا که درآمد آن مانند ماهور، موقر و متین است و شادی و خرمی خاصی دارد. در ضمن آواز زابل در همه دستگاه‌ها و در اینجا حزن و اندوه درونی در آواز ما دارد. آوازی نصیحتگر، تجربه آموز و توانا مانند همایون دارد و آواز مویه و منصوری غم انگیز و حزین است. پس این دستگاه نیز به دلیل کمال خود هم گریه و زاری می‌کند و هم شادی می‌آفریند و گاهی مسرور و شادمان است و گاهی نیز غم‌انگیز و دل‌شکسته و با توشه‌ای از متانت و وقار عارفانه شرقی.

اما روی هم رفته چهارگاه را می‌توان دستگاهی محسوب کرد که مانند پیری فرزانه دارای روحی بلند و عرفانی است و احساسات عالی انسانی را در کنار خصایص و محسنات انسانی صبور و شکیبا داراست. از ناکامی‌ها و ناامیدی‌ها اشک غم می‌ریزد و در شادی‌ها و خوشی‌ها اشک شوق و سرور. این دستگاه، بهترین گزینه برای ساخت قطعات و تصانیف ملی میهنی و حماسی است به طوری که به زیبایی می‌تواند حالت شوق و افتخار وصف ناپذیری را در شنونده به وجود آورد. نوازندگی در این دستگاه با هر یک از سازهای ایرانی، زیبایی خاص خود را دارد ولی هنگامی که تارنوازی به اجرای چهارگاه می‌پردازد، چیز دیگری است.

از گوشه‌های اصلی این دستگاه می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: درآمد، بدر، پیش زنگوله و زنگوله، زابل، حصار، مخالف، مغلوب، ساز بانک، حدی، پهلوی و منصوری.

دستگاه راست‌پنجگاه
دستگاه راست‌پنج‌گاه نام یکی از هفت دستگاه موسیقی سنتی ایرانی است.

دستگاه راست‌پنج‌گاه را ميتوان يكي از دستگاههاي بسيار قديمي ناميد. اين دستگاه بسيار شبيه به ماهور ميباشد و بايد گوش نوازنده ويا خواننده بسيار دقيق و آشنا به اين دستگاه باشد. تفاوت اين دستگاه با ماهور اين است كه در ماهور تحريرها بالا رونده است ولي در راست پنجگاه تحريرها پايين رونده است از اين دستگاه مي توان به پرده گرداني به دستگاههاي ديگر وارد شد.

گوشه‌ها
برخي از گوشه هاي اين دستگاه كه در رديفهاي رايج آمده عبارتست از: ۱-درآمد ۲-راست ۳-سپهر ۴-خسروي ۵-پروانه و...

دستگاه راست‌پنج‌گاه در ردیف آقا حسینقلی دارای گوشه‌های زیر است (به ترتیب):

درآمد
چهارمضراب
زنگ شتر یا ناقوس
نغمه
روح‌افزا
پروانه
پنج‌گاه
عشّاق
زابل
بیات عجم
بحر نور
منصوری
مبرقع
سپهر
عراق
محیّر
آشورآوند
اصفهانک
حزین
زنگوله
شوشتری‌گردان
نوروز عرب
نوروز صبا
نوروز خارا
نفیر
ابوالچپ
راوندی
لیلی و مجنون
طرز
پروانه
ماوراءالنهر
راک عبدالله
راک هندی
فرود
پروانه
نیریز صغیر
نیریز کبیر
پروانه
‎‎

دستگاه همایون
دستگاه همایون یکی از هفت دستگاه موسیقی ایرانی است.

این دستگاه به تناسب نام خود، حالتی شاهانه، اشرافی و باوقار دارد، ولی با این حال زمینهٔ اجرای بسیاری از لالایی‌ها و زمزمه‌های متداول در نقاط مختلف ایران است. همچنین از نغمه‌های این دستگاه در موسیقی زورخانه نیز استفاده می‌شود.

به دلیل استفاده از یک گام خاص و تفاوت محسوس در گام بالا رونده و پایین رونده دستگاه همایون منحصر به فردترین دستگاه موسیقی ایرانی به شمار می‌رود. مقایسه سایر دستگاه‌های موسیقی ایرانی با موسیقی دیگر ملل و خصوصاً کشورهای هم‌جوار تشابه و یکسان بودن ریشه برخی را نشان می‌دهد. اما این مطلب در مورد دستگاه «همایون» صادق نیست.

دستگاه همایون و یا به تعبیری «دستگاه عشاق»، با حالت محزون و اسرار آمیز خود گوشه‌های متعددی دارد که گوشه «بیداد» اوج این دستگاه تلقی می‌شود.

آثار ارزشمندی از موسیقی ایرانی در سده قبل در این دستگاه ساخته و اجرا شده‌اند. «رنگ فرح» از جمله این آثار است.

از لحاظ مرکب خوانی این دستگاه به دستگاه‌های سه‌گاه و شور ارتباط دارد و وسعت این دستگاه را بیشتر می‌کند.

یکی از آوازهای ایرانی که اسم آن در کتب موسیقی هست آواز اصفهان است که آن را از متعلقات دستگاه همایون دانسته‌اند. یکی دیگر از آوازهایی که از متعلقات دستگاه همایون است، آواز شوشتری است. فواصل پرده‌ها در این دستگاه به صورت زیر است:

سل(بکار).لا(کرن).سی(بکار).دو(بکار)ر(بکار)می(بمل).می بم(کرن).فا (بکار).

نت شروع این دستگاه به طور معمول «فا» است. البته این دستگاه در کوک‌های دیگری با نام‌های همایون «دو» و «رِ» نیز نواخته می‌شود. در ردیف مرحوم کریمی از شوشتری به عنوان یکی از گوشه‌های این دستگاه نام برده شده‌است.

آلبوم بیداد محمدرضا شجریان با آهنگ‌سازی پرویز مشکاتیان از جمله آهنگ‌هایی است که در این دستگاه ساخته شده‌است.

گوشه‌ها
گوشه‌های ردیفی این دستگاه عبارت‌اند از:

1. چهارمضراب

2. درآمد اول

3. درآمد دوم: زنگ شتر

4. موالیان

5. چکاوک

6. طرز

7. بیداد

8. بیداد کت

9. نی‌داود

10. باوی

11. سوز و گداز

12. ابول چپ

13. لیلی و مجنون

14. راوندی

15. نوروز عرب

16. نوروز صبا

17. نوروز خارا

18. نفیر

19. فرنگ و شوشتری گردان

20. شوشتری

21. جامه‌دران

22. راز و نیاز

23. میگلی

24. موالف

25. بختیاری با موالف

26. عزال

27. دناسری

28. رنگ فرح

دستگاه نوا
دستگاه نوا نام یکی از هفت دستگاه موسیقی سنتی ایرانی است.

این دستگاه در گذشته جزئی از دستگاه شور بوده است. دستگاه نوا را آوازى در حد اعتدال که آهنگى ملایم و متوسط، نه زیاد شاد و نه زیاد حزن‌انگیز دارد، می‌شناسند. نوا یک از دستگاه‌هایی است که به ندرت توسط اساتید اجرا می‌شود و آوازخوانان جوان بیشتر به سمت شور و متعلقات آن (به علت سادگی و روان‌تر بودن) تمایل دارند. بسیاری از اساتیدی هم که این دستگاه را اجرا کرده‌اند، آن اثر تبدیل به یکی از ماندگارترین آثار آنان شده است. مانند چهره به چهره محمدرضا لطفی، نی‌نوا حسین علیزاده، نوا و مرکب خوانی شجریان و دود عود پرویز مشکاتیان. هر چند که بعضی از اساتید مثل علینقی وزیری و روح‌الله خالقی، نوا را مشتق از شور شناخته‌اند، اما این دستگاه دارای تفاوت در نت شاهد و ایست و همچنین شخصیت مستقل آوازی با شور و مشتقات آن می‌باشد.

گوشه‌ها
دستگاه نوا در ردیف آقا حسینقلی دارای گوشه‌های زیر است:[۱]

درآمد اوّل
درآمد دوم
چهارمضراب
نغمه
گردانیه
گَوِشت
نهفت
بیات راجه
حزین در بیات راجه
عشّاق
عراق
محیّر
حزین
زنگوله
نیشابورک
خجسته
مَجُسْلی
زمینهٔ حسینی
حسینی
بوسلیک
نَستاری
رهاب
عشیران
نیریز


آواز ابوعطا
آواز ابوعطا، یکی از آوازهای چهار گانهٔ متعلق به شور در موسیقی امروز (به همراه افشاری، دشتی و بیات ترک) است. ابوعطا با القاب دیگری مانند سارنج (صلحی) و دستان عرب نیز شناخته می‌شود.

گام آن با گام شور یکی است و تنها اختلاف آن با شور در توقّف مکرّر ابوعطا روی درجهٔ چهارم (نت شاهد) و درجهٔ دوم (نت ایست) می‌باشد و درجهٔ پنجم ثابت است. در نغمهٔ ابوعطا، نت متغییر وجود ندارد.

در ردیف موسیقی موسی معروفی گوشه‌های ابوعطا بعد از شش درآمد، عبارت‌اند از: محمد صادق خانی، کرشمه، سیخی، تک مقدم (که نوعی تحریر است)، حزین، حجاز (که در سه قسمت ذکر گردیده و مهم‌ترین گوشهٔ ابوعطاست)، بسته نگار، بغدادی (که شبیه حجاز است)، دوبیتی، شمالی، چهار باغ، گبری، رامکلی، فرود و مثنوی.

در ردیف منقول ابوالحسن صبا، گوشهٔ خسروشیرین نیز در ابوعطا ذکر شده‌است. آواز ابوعطا در میان مقام‌های قدیم به چشم نمی‌خورد اما از مقام‌های قدیم، فواصل جان فزا، بوستان و حسینی با ابوعطا مطابقت دارند.

ابوعطا در محدودهٔ حجاز دارای نغمه‌هایی نزدیک به الحان عربی است، اما آواز ابوعطا خود مورد پسند و به ذوق ایرانیان است.

یکی از آثار معروف در این دستگاه، آلبوم عشق داند اثر محمدرضا شجریان و محمدرضا لطفی است.

گوشه‌ها
این آواز در ردیف میرزا عبداللّه دارای گوشه‌های زیر است:

رامکِلی
درآمد
سَیَخی
حجاز
بسته‌نگار
چهارپاره
گَبری


آواز بیات ترک
آواز بیات ترک از آوازهای چهارگانه دستگاه شور است که از لحاظ رابطهٔ فواصل با درآمد، قدری یکنواخت به گوش می‌رسد. نُت شاهد آن، درجهٔ سوم گام شور، و نت ایست آن، درجهٔ هفتم آن است.

بیات ترک به دلیل نزدیکی به ماهور، قابلیت اجرایی بسیاری از گوشه‌های ماهور را دارد. بیات ترک تنوعی در تغییر بنیهٔ شور است که در انتها نیز به شور ختم می‌شود؛ زیرا اختلافی در فواصل شور و ترک (با علامت تغییر دهنده) وجود ندارد.

فواصل بیات ترک را دوم و سوم بزرگ، چهارم و پنجم درست، ششم بزرگ، هفتم نیم بزرگ و هنگام تشکیل می‌دهند که با رعایت تطابق فواصل با مقام ملایم دلگشا در موسیقی مقامی منطبق است.

گوشه‌ها
آواز بیات ترک در ردیف میرزا عبدالله شامل گوشه‌های زیر است:[۱]

درآمد اول
دوگاه، فرود
درآمد دوم
درآمد سوم
حاجی حسنی
بسته‌نگار
زنگوله
خسروانی
نغمه
فِیلی
مهربانی
جامه‌دران
مهدی ضرّابی
روح‌الارواح


آواز افشاری
آواز افشاری، منسوب به ایل افشار از طوایف ترک ایرانی و از متعلقات چهارگانهٔ دستگاه شور (به همراه ابوعطا، دشتی و بیات ترک) است.

گام افشاری به سه‌گاه نزدیکتر از شور است. در افشاری درجهٔ چهارم دستگاه شور نت شاهد و درجهٔ دوم آن نت ایست و درجهٔ پنجم نت متغییر محسوب می‌گردد.

افشاری را مملو از شکایات و غم و اندوه دانسته‌اند. الحان و نغمات (گوشه‌های) افشاری بعد از درآمدهای مختلف عبارت‌اند از: کرشمه، جامه‌دران، بسته‌نگار، قرایی، مثنوی پیچ، نهیب (نحیب)، عراق (برومند، صبا)، حصار (کریمی)، مسیحی (موسی معروفی)، تخت طاقدیس و صدری (صبا)، قره‌باغی (کسایی)، آقا حسینقلی (صلحی) و شاه ختایی (شر-مو).

میان قطعاتی که در موسیقی ایرانی، مطابق سبک معمول ساخته شده روی تنیک افشاری کمتر فرود آمده‌اند؛ بلکه همیشه روی تنیک شور رفته‌اند. البته فرود بر تنیک افشاری یک قرارداد معمول نیست.

فواصل افشاری: دوم بزرگ، سوم نیم بزرگ، چهارم و پنجم درست، ششم نیم بزرگ، هفتم کوچک و هنگام است.

آواز دشتی
آواز دشتی از متعلقات دستگاه شور است، از مشهورترین آثار در آواز دشتی به سرود ای ایران اثر روح‌الله خالقی می‌توان اشاره کرده، عارف قزوینی نیز بسیاری از تصنیف‌های خود را در این آواز ارایه کرده است.

آواز دشتی را معمولاً در تار و سه‌تار با کوک لا («ر، لا، سل، دو») اجرا می‌کنند. یوسف فروتن آن‌را در کوک «ر، لا، فا، دو» اجرا می‌کرد.[۱]

گوشه‌ها
پیش درآمد دشتی
درآمد دشتی - نت درآمد دشتی
بیات راجه - نت بیات راجه
اوج - نت اوج
بیدگانی
دیلمان
دشتستانی حاجیانی
بوسلیک
چوپانی
غم‌انگیز
مثنوی
گیلکی
کوچه باغی
سملی
سارنگی
شهرآشوب
َ

منابع
1. دورینگ، ژان. ردیف میرزا عبدالله برای تار و سه‌تار: آوا نویسی و بررسی تحلیلی. چاپ اوّل، تهران: موسسه فرهنگی-هنری ماهور، ۱۳۸۵، ISBN 964-8772-09-6. ‏

‎‎2- داریوش پیرنیاکان. موسیقی دستگاهی ایران؛ ردیف میرزا حسینقلی (به روایت علی‌اکبر شهنازی). چاپ اوّل، تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌ـ‌هنری ماهور، ۱۳۸۰، ISBN 964-6409-47-4. ‏


3 - ستایشگر، مهدی. واژه نامهٔ موسیقی ایران زمین جلد اوّل. چاپ دوّم، تهران: اطلاعات، ۱۳۸۱، ISBN ۹۶۴-۴۲۳-۳۰۵-۰.

4- ستایشگر، مهدی. واژه نامهٔ موسیقی

5- ستایشگر، مهدی. واژه نامهٔ موسیقی ایران زمین جلد اوّل. چاپ دوّم، تهران: اطلاعات، ۱۳۸۱، ISBN ۹۶۴-۴۲۳-۳۰۵-۰. ‏

6- دورینگ، ژان. ردیف میرزا عبدالله برای تار و سه‌تار: آوا نویسی و بررسی تحلیلی. چاپ اول، تهران: موسسه فرهنگی-هنری ماهور، ISBN ۹۶۴-۸۷۷۲-۰۹-۶.

برگشت به صفحه قبل
 
 

عضویت رایگان در خبرنامه

 
 
  با عضویت درخبرنامه مـدیران و ورود پست الکترونیــک خـود از مزایــای دریافـت لینــک دانلود رایگان فیلم کلاسها، همایـش ها ،لینک دانلود کتب مدیریتی و شرکت با تخفیف در کلاسـها و سمینارهای کوتاه مدت  بهره مند شوید
 
 

نام و نام خانوادگی
پست الکترونیک

 
 
 
 
مشاوران مجری کنفرانس مدیریت MBA یکساله MBA حرفه ای ONE YEAR MBA-1 YEAR MBA دوره MBA کلاس MBA سمینار MBA کنفرانس MBA سمینار مدیریت مدیر مدیران